Rijke taal in de kinderopvang

Een inspirerend symposium

Natuurlijk hoort rijke taal niet alleen thuis op school, maar ook in de kinderopvang. Gelukkig maar dat pedagogisch professionals en leesconsulenten kinderopvang zoveel prachtige prentenboeken voorlezen en kinderen op die manier volstoppen met rijke taal. Maar je kunt altijd verder denken en leren. Dat hebben we gedaan op het symposium Over boeken gesproken op 7 november in Utrecht dat dit jaar in het teken van de kinderopvang stond. Het was een geweldige dag met alleskunner Gert-Jan Oosting en kinderboekenauteur Marjet Huiberts. Heel belangrijk dat het werk van pedagogisch professionals onder de aandacht wordt gebracht. Zij zijn cruciaal voor de (taal)ontwikkeling van kinderen omdat ze zo dichtbij kinderen en hun ouders staan. Zij zijn degenen die kinderen kansen kunnen bieden!  De vragen die we bespraken:

- Wanneer is een tekst een rijke tekst?

Tja, Anneke Smits en Erna van Koeven (wij dus) zijn de bedenkers van het begrip rijke tekst. Eerst even dit: onder rijke teksten verstaan we boeken en teksten. Sterker nog, boeken leiden tot meer taalontwikkeling dan losse teksten. Maar goed, rijke teksten dus. We hebben dat begrip alleen maar bedacht omdat we in zoveel lesmethodes verarmde teksten vinden. Versimpelde boeken en teksten of juist teksten die geschreven zijn om er zoveel mogelijk moeilijke woorden in te stoppen of kinderen te leren dat je samen moet spelen of  samen moet delen. Meestal is de boodschap dan belangrijker dan de tekst. Teksten moeten rijk zijn, anders kun je er geen taal van leren. 

Maar een begrip als rijke teksten gaat natuurlijk een eigen leven leiden. Dus nu zijn leraren en pedagogische professionals steeds maar bang dat ze per ongeluk boeken voorlezen die niet rijk zijn. Sorry, dat was niet onze bedoeling. Boeken en teksten die met liefde en aandacht geschreven zijn door auteurs die iets te vertellen hebben, zijn rijk. Soms zijn boeken commercieel gemaakt in een serie of bij een methode en is de tekst alleen maar geschreven omdat er nu eenmaal iets in zo’n boek moet staan. Je merkt als je zo'n boek leest, dat er niet over is nagedacht. Dan is het geen rijk boek. 

- Wanneer is een prentenboek voor baby’s, dreumesen en peuters rijk?

Je bepaalt helemaal zelf wat een rijke tekst is. Het begrip rijke tekst is van de gebruikers en van niemand anders. Je stelt drie vragen om te bepalen of een tekst rijk is: 

• Worden de kinderen blij van de inhoud, de taal en de prenten? 
• Vind ik dat dit boek met liefde en aandacht is gemaakt (tekst en prenten) en niet alleen met een commercieel doel of een leerdoel? 
• Denk ik dat dit boek bijdraagt aan de taalontwikkeling van kinderen? 

Als je op alle drie die vragen ja kunt antwoorden, heb je grote kans dat je boek een rijk boek is. Hoe meer boeken je kent, hoe minder vaak je die vraag zult stellen. Want wat een rijk boek of een rijke tekst is, weet je niet zomaar. Je leert het door heel veel (prenten)boeken te bekijken en te lezen. Rijke teksten zijn (prenten)boeken die iets doen met jou en de kinderen, die hun ogen laten glimmen, die ze laten lachen of juist verdrietig kijken, die hun nieuwsgierigheid voelbaar wekken. Zo makkelijk is het. Of een tekst rijk is, zie je aan de kinderen die je voorleest. Als jij van een boek houdt, gaat het (als je het herhaald voorleest) ook bijdragen aan de taalschat van kinderen. En dan zul je de oppervlakkigheid, onhandigheid, zielloosheid of zelfs lelijkheid van andere boeken en teksten steeds beter herkennen.

- Kunnen met AI gemaakte teksten rijk zijn?

Nee, een tekst die met AI is gemaakt, kan geen rijke tekst zijn. Je zou kunnen zeggen dat een AI-tekst van niemand is of van een heleboel auteurs samen. Het is een gejatte tekst. Het is niet oké om kinderen op een kinderdagverblijf of op een school teksten te geven waarvan niemand weet wie die heeft gemaakt. Bovendien staat in de definitie van rijke teksten dat rijke teksten alleen teksten kunnen zijn als de auteur bekend is. Dat heeft te maken met bezieling, originaliteit en schrijvers-vakmanschap. AI-teksten hebben geen ziel; ze zijn gemaakt door een statistisch rekenprogramma. Zielloosheid horen kinderen en merken ze. Het staat echte betrokkenheid in de weg en daarmee ook  taalontwikkeling. Kun je het niet laten om AI-teksten te maken, dan kun je niet anders dan je eigen naam eronder zetten met de toevoeging (met AI gemaakt). Als er fouten in staan, ben jij verantwoordelijk. Een rijke tekst kan het nooit zijn.  

- Hoe zit het eigenlijk met woordenschat?

Het is jammer dat er in de kinderopvang zoveel gewerkt wordt met woordenlijsten en lesjes. Van woordenlijsten leren kinderen geen woorden. Het is zelfs maar de vraag of woordenschat bestaat. Wat wel bestaat, is taalontwikkeling: het koppelen van je ervaringen en je groeiende kennis aan steeds meer woorden, stukjes van woorden, zinnen, stukjes van zinnen, uitdrukkingen en nog veel meer. Het is de bedoeling dat kinderen hun taalschat vergroten door ervaringen op te doen, waar je als pedagogisch professional dan weer taal aan koppelt. En door te luisteren  naar heel veel voorgelezen boeken.

- Kun je taal leren van prenten?

Ja zeker, het is zelfs slim om als pedagogisch professional eerst de prenten in een prentenboek te bekijken om te zien of het boek helpt bij de taalontwikkeling van kinderen. Welke taal is afgebeeld in de prenten? Op de prenten in Coco kan het! een boek over een vogeltje dat niet durft te vliegen, zie je bijvoorbeeld dat de andere vogeltjes wel durven en Coco niet. Je ziet hoeveel de mama van Coco van hem houdt. Zoveel dat ze steeds maar geduldig blijft, hem aanmoedigt, hem helpt en hem zelfs een zetje geeft zodat hij niet anders kan dan vliegen. Je ziet ook de angst van Coco voor gevaar: de hoogte, de poes die zit te wachten. En je ziet Coco’s verlangen naar vrijheid: overal naartoe gaan waar je zin in hebt, eten wat je wilt, met je vriendjes zijn. Je ziet dat iets mee kan vallen als je het gaat doen. Je ziet hoe trots Coco is als het is gelukt. Je ziet ook dat je fouten kunt maken als je iets probeert te leren en dat het verstandig is een keer te stoppen met oefenen. Soms zijn je vleugels nu eenmaal moe. Wat een taalontwikkeling door eerst samen met kinderen de prenten te bekijken.

- Welke taal leer je uit boeken?

Als je alle woorden uit een prentenboek op een rijtje zet, zul je zien dat dat er behoorlijk veel zijn. Zoveel woorden leer je door een boek. Als je nog beter kijkt, zie je dat de woorden in de tekst verschillen. Sommige zijn heel concreet, ze komen vaak voor; dat noem je frequent, zoals boom of kijken. Andere zijn abstracter, ze komen niet zo vaak voor, je noemt ze infrequent, zoals  trippelen of gluren. Het zijn echte boekenwoorden. Soms horen woorden bij elkaar (hoog-laag, samen-alleen) en soms vormen ze samen een uitdrukking (morgen is er weer een dag). 

Veel woorden kun je ook ‘concept’ noemen. Je kunt ze steeds verder uitdiepen, zoals vliegen. Kinderen leren dat vliegen bij vogels hoort, dat je er vleugels voor nodig hebt en dat vliegen ook fladderen kan zijn. Heel bijzonder aan boeken is dat je er ook woorden van leert die helemaal niet in het boek staan. Dat noem je ‘kernconcepten’: moed, vriendschap, liefde…

Wist je trouwens dat kinderen die opgroeien in een gezin waar niet zoveel aandacht is voor taal, moeite hebben met boeken met losse woorden met een plaatje erbij? Als je nog nooit een biggetje hebt gezien, is het niet makkelijk om op een plaatje een biggetje te herkennen als er verder niets wordt bij verteld. Het is eenvoudiger om te begrijpen wat een biggetje is in een verhaal, bijvoorbeeld in We hebben er een geitje bij van Marjet Huiberts. Daar zie je het biggetje op de boerderij met de andere dieren en met zijn moeder, het varken.   

-Hoe zorg je nou dat kinderen die prentenboekentaal ook echt leren?

Door te zorgen voor scaffolding (dat betekent dat je tijdelijk steigers bouwt om kinderen te helpen). Kies een boek dat bij een thema hoort of bij de dagelijkse dingen in de groep, zodat kinderen al een beetje weten waar het over gaat. Een boek is in zichzelf al een thema, maar het wordt nog krachtiger als het past in een thema. Zorg dat kinderen altijd tegelijk de prenten kunnen zien en het verhaal horen. Laat het verhaal eerst in de eigen taal voorlezen (digitaal of door iemand die je kent die die taal spreekt). Zorg voor poppen die de figuren in het verhaal vertegenwoordigen. Je kunt ze zelf maken of in de winkel kopen. 

Zorg voor zoveel mogelijk herhaling en interactie, net zo lang tot de kinderen de taal in het boek mee gaan zeggen. Bouw de herhaling op. Praat eerst met de kinderen over wat er te zien is op de prenten. Pas op, laat ze niet het hele verhaal voorspellen. Dat geeft alleen maar verwarring. Vertel dan in interactie wat er te zien is op de prenten en lees een enkele zin voor. Lees tot slot in interactie de hele tekst. Hoe meer herhaling hoe beter. Stuur de link van het digitale prentenboek naar huis, dat zorgt voor nog meer herhaling. Laat kinderen steeds reageren en reageer weer op wat zij zeggen. 

Denk ook na over verwerkingsvormen. Misschien kunnen de kinderen het verhaal samen met jou naspelen op de verteltafel. Of ze spelen met voorwerpen die bij het verhaal horen. Ze kunnen ook over het boek tekenen of kleien. Een liedje zingen. Of het helemaal zelf voorlezen. Alles is goed, als ze het maar samen met jou kunnen doen en als het maar over het boek gaat. 

Tot slot

Taalontwikkeling is niet iets ingewikkelds. Iedereen kan het. Volg je hart en praat met kinderen tijdens alles wat je doet: verschonen, eten of voor het slapen. En lees elke dag voor. Daarmee geef je jonge kinderen iets onbetaalbaars.  Wil je meer lezen over dit onderwerp, bijvoorbeeld hoe je je eigen taalontwikkeling kunt stimuleren, lees dan ons rijketaal-boek voor de kinderopvang en voor onderwijsondersteuners.